رحمت الله احمدی

ماستری فقه و معارف اسلامی وکارشناسی معارف اسلامی و مدیریت

 

 

قرآن‌ آخرين‌ کتاب‌ الهي‌ است‌ که‌ براي‌ هدايت‌ آخرين‌ عصر حيات‌ انساني‌ برآخرين‌ پيامبر خدا حضرت محمد(صلي‌الله‌عليه‌و‌آله) نازل‌ شده‌ است‌. کتابي‌ است‌ سراسر نور که‌ تمام‌ نيازهاي‌ فکري‌ و عملي‌ انسان‌ را براي‌ عروج‌ از ظلمت‌ توحش‌ و ابتذال‌ به‌ سوي‌ عرش‌ تعالي‌ انسان‌، تأمين‌مي‌کند.

انسان‌ معاصر بدون‌ قرآن‌، انساني­است‌ گرفتار در باتلاق‌ نفسانيت‌ وبريده‌ از عرش و دلخوش‌ به‌ بافته‌هاي‌ به‌ ظاهر عقلايي‌ خود. عقلانيتي كه بر محور تمدن و رشد علم و دانش انساني شكل يافته است. جامعه انساني معاصر در سايه رشد علم و دانش بشري به فن آوري پيشرفته و تكنولوژي هاي پيچيده اي دست يافته است كه جوامع مختلف را به هم پيوند زده است. اين پيوند و به هم تنيدگي جوامع مختلف باعث ايجاد بسترهاي واحد در حوزه هاي فرهنگي سياسي و افتصادي شده است كه در آن خرد جمعي انساني معياري براي ارزش گزاري مقوله هاي جهان بشريت گرديده است. جامعه معاصر مسلمان نيز تحت تأثير چنين نگرشي، ارزشهاي الهي و اسلامي را به فراموشي سپرده و قرآن كه خود حاوي ارزشهاي فرهنگي جهاني است در ميان آنان مهجور واقع شده است. حال با توجه به به ابعاد وسيع جامعه جهاني معاصر، بحث از «قرآن و جامعه معاصر» براي تبيين و نقش قرآن به عنوان كلام الهي كه حاوي سعادت نوع انساني در همه زمانها و مكانها است، مستلزم بررسي نكاتي است كه به چند مورد مهم آن اشاره مي­كنيم. 

يكم: قرآن و جهاني شدن

انسان عصر خويشتن بودن از آموزه هاي فكري مهمي است كه دين مبين اسلام، انسان را به آن توجه داده است. قرآن كريم علي رغم اصالت بنياديني كه دارد، از تازگي و طراوت هميشگي برخوردار است. انسان معاصر به ويژه پيروان قرآن كريم، در عصري زندگي مي كنند كه پديده هاي فكري جديد آنها را احاطه كرده است و در بسياري از زمينه ها ايشان را دچار چالش هاي اقتصادي، سياسي و فرهنگي نموده است. از اين پديده هاي فرهنگي معاصر، پديده و فرآيند «جهاني شدن» و «هويت مجازي» كه از پيامدهاي عصر مدرنيته و پيشرفت رسانه هاي ارتباطي است، از اهميت بسياري برخوردار است.

پس از پيدايش انقلاب اطلاعات و ارتباطات شاهد يك نوع  به هم تنيدگي و ارتباط تنگاتنگ جوامع بشري در سه حوزه اقتصاد، سياست و فرهنگ است و پيامدهاي هر يك از اين حوزه ها در بوم هاي مختلف جغرافيايي، در جوامع ديگر اين دهكده جهاني ﻣﺆثر است.

اين به هم تنيدگي جهاني از يكسو، موجب افزايش معرفت بشري و از ديگر سو، سبب تشديد روابط اجتماعي بين الملل و بروز درگيري ها و اصطكاك در حوزه هاي مختلف اقتصادي، سياسي و فرهنگي شده است و برخي از نظريه پردازان را به ارائه تئوري هاي خشونت گرا كشانده است.

صاحب نظران عرصه انديشه و تفكر معتقدند كه تضارب آرا و انديشه هاي تقابل جهان بيني ها و ايدئولوژي ها كه امر مطلوبي است، نبايد به خشونت گرائيده شود، بلكه بايد با گفتگوي مسالمت آميز  به زايش انديشه هاي متعالي كمك كرد. جهان معاصر ثابت كرده است كه به جاي  برخورد تمدن ها، گفتگوي تمدن ها گزينه مناسب تري است.

واژه «جهاني» از ﻣﺆلفه هاي مبنايي زبان ديني متون مقدس است. تأمل در اهداف غايي و تبييني دين ما را با جهاني بودن اهداف ديني آشناتر مي كند. نياز انسان معاصر به دين نيز دلايلي دارد كه دقت در آن جهاني شدن او را مي رساند. اين اهداف عبارتند از: نياز خرد به درك حقايق بزرگ هستي، نياز فطرت بشري، نياز انسان به بهداشت رواني، نياز جامعه انساني به انگيزه ها و ضوابط اخلاقي.

قرآن كريم وحي نامه الهي است كه براي هدايت نظري و عملي انسان در همه عصرها آمده است. در روايات اهل بيت (عليهم السلام) آمده است كه قرآن و معارف بلند آن در هر زمان نو و تازه است، همانند خورشيد و ماه كه هميشه و براي همه زمان ها نورافشاني دارد.

پيامبر گرامي حضرت محمد(صلي الله عليه وآله وسلم) پيام قرآني خود را كه همان وحي الهي است، با ويژگي ابديت براي تمامي بشريت اعلام كرده است و از زبان قرآن فرموده است:  «يا ايها الناس اني رسول الله اليكم جميعاً» اي مردم (اي جهانيان) همانا من فرستاده خدايم به سوي همه شما.

واژه رسول و جميعاً نشان دهنده جهاني بودن آنگاه جهاني شدن قرآن كريم و معارف متعالي آن است.

از اين نكته نبايد غفلت ورزيد كه ما مدعي نيستيم كه پديده هاي معاصر مانند  جهاني شدن يا هويت مجازي و مانند آن با همين بار معنايي  و شبكه مفهومي آن در عصر حاضر در متون مقدسي مانند قرآن كريم آمده است. بلكه معتقديم كه پديده هاي فكري هر عصري، مباني معرفتي خاص خود را دارند كه ناشي از جهان بيني ها و ايدئولوژي هاي حاكم بر آنهاست. ما بر اين باوريم كه قرآن كريم مبادي فكري و نظري قوي، پخته و جامعي دارد كه اگر به زبان روز استخراج و تبيين شود، مي تواند چراغي فروزان فرا راه انسان معاصر باشد. البته كتب مقدس ديگر نيز مانند عهدين، ادعاي ارائه اين مبادي را دارند، اما مقايسه مباني فكري قرآن كريم با ديگر متون مقدس، برتري بي چون و چراي قرآن را ثابت مي كند.

دوم: قرآن و عقلانيت

نكته مهمي كه به مناسبت بحث بايد به آن اشاره كرد توجه جدي‏تر به مسئله نسبت قرآن و عقلانيت در جامعه معاصر است. يكي از ادعاهاي مخالفان يا منتقدان دين و به تبع آن، متون ديني چون قرآن، در عصر حاضر آن است كه اديان و كتاب‏هاي آسماني با عقل بشري و دستاوردهاي آن سر مخالفت و ناسازگاري دارند.

اين امر هر چند در طول تاريخ اديان بي سابقه نيست ولي به طور خاص از اواخر سده‏هاي ميانه و آغاز دوره رنسانس در غرب با جلوه و جمال بيشتري مطرح شد. عواملي گوناگون، به اين ذهنيت دامن زد كه براي رسيدن به سعادت و رفاه، بايستي دين و آموزه‏هاي ديني را كنار نهاد يا لااقل آن را به عرصه خصوصي زندگي افراد محدود كرد. اين گونه بود كه خرد خود بينانه بشر، به عنوان گوهر مدرنيته، تا حدود زيادي راه خود را از دين و دين داري جدا نمود. اين امر هر چند در مورد دين مسيحيت اتفاق افتاد ولي طبيعتاً تأثير خود را بر قضاوت نادرست نسبت به اديان ديگر، از جمله اسلام، نيز از خود باقي گذاشت. از اين رو، يكي از وظيفه‏هاي كسي كه به دنبال دفاع از نقش و جايگاه دين به طور عام و اسلام و قرآن به طور خاص باشد، تبيين نگاه اسلام اولا به عقل و عقلانيت وثانياً به‏دستاوردها ومحصولات علم‏وعقل‏بشري، مثل صنعت و تكنولوژي، است.

 سوم: قرآن و مهجوريت

بخشي از تلاش‏ها در بحث از قرآن و جامعه معاصر مي‏تواند معطوف به آسيب‏شناسي غربت و مهجوريت قرآن در جوامع اسلامي و در ذهن و ضمير مسلمانان باشد. بي ترديد وجود برخي نارسايي‏ها و معضلات در جوامع اسلامي، ناشي از مهجوريت اين كتاب در بين پيروان و طرفداران خويش، يا نزول جايگاه آن از «كتاب زندگي و انسان سازي» به كتابي صرفاً براي كسب ثواب يا آمرزش اموات است. در سخنان ائمه‏(عليهم السلام) هم در موارد زيادي ديده شده كه از غربت قرآن گلايه كرده و براي رفع آن راه حل هايي را نيز ارائه نموده‏اند. وقتي علاقمندان و پيروان اين كتاب در حق آن جفا مي‏كنند از ديگران نمي‏توان انتظار داشت. از اين رو بهره‏گيري از اين كتاب براي جامعه معاصر بدون شناخت علل، عوامل و زمينه هايي مهجوريت اين كتاب و راه‏هاي رفع آن، به سامان لازم خود نمي‏رسد.

قرآن مقدس‌ترين و با ارزش‌ترين كتاب در ميان مسلمانان به شمار مي‌رود. با وجود اهتمام به تلاوت، حفظ، تفسير قرآن و نوشتن آن به زيباترين خط‌ها و نيز استفاده از آيات قرآن در هنر معماري و انتشار اين كتاب مقدس در تيراژ ميليوني و اقدامات ديگري از اين دست، آيا باز هم قرآن مهجور است؟

آن چه مسلم است مهجوريت قرآن در سوره فرقان بيان شده است و پيامبر اكرم(صلّي الله عليه و آله) از امت خويش به درگاه خداوند شكوه مي‌نمايد. امّا آن چه در ابتدا ذكر شد مواردي از توجه ظاهري مردم به قرآن است و قبل از هر چيز بايد بدانيم هدف از نزول اين كتاب آسماني چيست؟ و خداي متعال با فروفرستادن آن به دنبال كدام مقصد است؟

مهجوريت قرآن در ميان مسلمانان داراي عوامل و زمينه‌هاي فراواني است كه به اهم آنها مي‌پردازيم:

1. تلاش براي جداكردن اهل بيت (عليهم السّلام) از قرآن

مطابق حديث شريف ثقلين، قرآن و عترت پيامبر(صلّي الله عليه و آله) دو وديعه الهي و دو گوهر گرانبهاي به جاي مانده از رسول خدا(صلّي الله عليه و آله) هستند كه مايه سعادت انسان‌ها و جوامع بشري به حساب مي‌آيند.

قرآن و عترت براي ارائه دين كامل و صالح براي اعتقاد و عمل دو ثقل متحدند و بر اساس حديث ثقلين، عترت منهاي قرآن، «عترت منهاي عترت»خواهد بود و همچنين قرآن منهاي عترت به منزلة «قرآن منهاي قرآن»خواهد بود. پس قرآن و عترت در ارائة دين جامع، به منزلة يك حجت الهي هستند.

بنابراين، آنان كه به دنبال سعادت و هدايت هستند، بي‌ترديد گمشدة خويش را بايد در اين دو جستجو كنند، آن هم نه به صورت مجزا و جدا از هم؛ زيرا قرآن بدون عترت و عترت بدون قرآن، علاوه برمهجوريت آن دو، موجب گمراهي مردم نيز خواهد شد.

2. عدم آشنايي نسبت به نقش قرآن در زندگي انسان

هر قدر انسان نسبت به عظمت و منزلت قرآن و نقش آن در زندگي خويش جاهل باشد، به همان ميزان شوق وذوق او در اطاعت از آن كمتر خواهد شد؛ وقتي انسان نداند كه اين كتاب چه فايده و بركاتي براي او دارد، به يقين رغبتي در توجه و پيروي از آن نشان نمي‌دهد.

3. فرهنگ و آداب و رسوم

قرآن در بين ما حضور دارد و محبوب است؛ اگر چه مهجور است. مردم قرآن را تلاوت مي‌كنند و تا اندازه‌اي به آن آشنا هستند، امّا بيشتر براي قصد ثواب و اموات خوانده مي‌شود و اين در فرهنگ ما رواج دارد.

قرآن كريم كتاب زندگي، قانون و عمل است در صورتي كه بيشتر براي مردگان خوانده مي‌شود و از زنده ‌ها غافليم.

4. غفلت

از جمله اموري كه موجب مهجوريت قرآن مي‌شود، غفلت است. اهميت غفلت نسبت به اطاعت و پيروي از قرآن، كمتر از غفلت از ياد خدا نيست، زيرا قرآن كتابي است كه سرنوشت خوب و بد پيشينيان را جهت بهره‌مندي از جنبه‌هاي مختلف تاريخ براي هر نسل و هر عصري بيان داشته است، تا انسان از اين گنجينة الهي در جهت خودسازي استفاده نمايد، به طور يقين، غفلت از چنين نعمت بزرگي، وزر و وبال سنگيني را در پي خواهد داشت.

5. حجاب‌هاي بين انسان و قرآن

از جمله عواملي كه زمينه مهجوريت قرآن را فراهم مي‌سازد حجاب‌هايي است كه انسان ميان خود و قرآن ايجاد مي‌نمايد به گونه‌اي كه در عين ارتباط با قرآن، از درك معارف و حقايق آن، محروم مي‌شود؛ بدين صورت از فيض گسترده قرآن بي‌بهره مي‌ماند. كه آلودگي به گناه و بي نيازي از قرآن از مهمترين حجاب هاي بين انسان و قرآن به حساب مي آيد.

چهارم: رسالت ما

قرآن كريم اين معجزه مبارك فرود آمده بر قلب پيامبر و جاري شده بر زبان وي، كلام خدا با مردم است تا آنان را از ظلمات به نور خويش هدايت نمايد. به گواهي تاريخ هيچ كتابي به اندازه قرآن مجيد در ساختار فردي و گروهي جامعه انساني تأثير گذار نبوده است. كلام خدا كه با ظرافت تمام راه خويش را با دل هاي طالب حقيقت گشوده و در آن ماوي گزيده است. آياتي كه اعتصام به پاره اي از آن جاهليت اولي را به تمدن خيره كننده اسلامي مبدل ساخت و آن چنان در لايه‌هاي مختلف مدنيت مسلمانان نفوذ كرد كه هم داستاني دشمنان كينه‌توز و زمامداران نادان در مخالفت با آن نتوانست ياد و يادگارهايش را از فرهنگ عمومي جامعه بزدايد.

مدت زماني است که با بروز شکاف بر ديوارهاي تمدن متجاوز غربي؛ شاهد گرايش فراوان به  اسلام در جهان غرب  هستيم و براساس هراس از چنين واقعيتي است که پروژه اسلام ستيزي از سوي سردمداران صهيونيسم بين الملل کليد خورده و امروز شاهديم که يک کشيش آمريکايي که تنها 50 نفر، عضو فرقه صهيونيست مسيحي وي هستند ، گستاخانه از تصميم  خود براي آتش زدن کتاب مقدس مسلمانان سخن به ميان مي آورد .

و در جبهه ديگر، قرن هاست که بسياري از شرق شناسان و اسلام شناسان غير مسلمان، اعم از غربي و غير آن به پژوهش درباره قرآن پرداخته و راجع به مصدر قرآن، تاريخ جمع و تدوين آيات، ادبيات و ساختار آن و معارف و محتواي قرآن کريم نظريه هاي گوناگوني ابراز کرده و هزاران کتاب و مقاله منتشر کرده اند. آنان گاه به تجليل از قرآن و تبيين زيبايي ها و معارف و تعاليم والاي آن پرداخته و گاه به دليل عدم دسترسي مستقيم به منابع اسلامي، دچار برداشت هاي نادرست شده اند؛ چنان که گاهي برخي از آنان به تحريف يا اتهام هاي دروغين و تهاجم هاي غير منطقي دست زده اند.

حجم انبوه اين آثار قرآن پژوهي قرآن شناسان غربي در سطح جهان و تاثيرگذاري منفي آن بر اذهان تشنه جامعه بشري و اسلامي، نقدي علمي را مي طلبد تا سره را از ناسره تفکيک و پاسخي منطقي به اشکال هاي مستشرقان ارائه کند. گرچه خداوند خود حفاظت «متن قرآن کريم» را از تحريف متکفل شده و فرموده: «إنا نحن نزلنا الذکر و إنا له لحافظون»(حجر، آيه 9)، اما مسئوليت صيانت معارف ناب آن را از دست برد تحريف گران فرهنگي که به وارونه معرفي کردن مفاهيم قرآني مي پردازند به ما مسلمانان محول کرده است.

رسالت ديني و فرهنگي ما ايجاب مي كند كه در جامعه معاصر با تبيين نقش اصلي قرآن، مفاهيم و ارزشهاي اسلامي با هرگونه تحريف، تهمت و يا هتك حرمت به مقدسات ديني خود، مقابله نماييم. البته شرط مقابله، استفاده از منطق و عقلانيتي است كه قرآن و اسلام به ما آموخته است. چنانچه مركز علمي فرهنگي طلوع فجر بر اساس رسالت و وظيفه ديني و شرعي خود با برگزاري نشست علمي تحت عنوان «بررسي عوامل هتك حرمت قرآن كريم و پيامدهاي آن» اين رسالت را به انجام رسانده، بهترين و مؤثرترين نقش را ايفا نموده ا

 

دیدگاه

*