چکیده

                                                                                                            

دنیای پر تلاطم کنونی ، سرعت در پیشرفت تکنولوژیکی ، توقعات رو به افزایش بشر موجب تنش روحی او شده است که برای کاهش این تنیدگی فنونی مختلفی چون ورزش ، آرام سازی عضلانی ، رژیم غذایی ، باز خور حیاتی و ... وجود دارد که از جمله آن ها دعاست که دعا با تغیر جهت ذهنی و خود گشودگی و ... می تواند موجب آرامش روحی فرد گردد. در مقاله حاضر نویسنده با توجه به تحقیقات بشری به نقش دعا در کاهش فشار روانی ، فنون آن را با توجه به آیات و روایات بررسی نموده است و به نتایجی چون اتفاق در آرام بخش بودن دعا بین نظر دانشمندان و روایات و آیات رسیده است نتایجی دیگر این که وقتی این این آرامش بخشی حاصل می شود که شناخت درست از مدعو حاصل ، اتصال خاص بر قرار گردد ، باور به مدعو و دعا به وجود آید ، موجب تغییر جهت افکار فرد و خود گشودگی او گردد. و فرد از دعا و از رابطه با مدعو لذت ببرد و به این ارتباط خوش بین باشد  و با توجه به دعا و زمان های آن مدیریت زمان نماید.

واژگان کلیدی

دعا ، فشار روانی ، آرام بخشی ، خودگشودگی ، لذت در دعا.

مقدمه                     

امروزه یکی از مشکلات بشرگرفتاری زیادی است که با آن دست در گریبان است مثل مشکلات تکنولوژیکی و فناوری ، ساعات کاری زیاد ، توقعات بیش اندازه کارگران و مدیران ، محیط پر تلاطم کاری ، فشار طاقت فرسای که از محیط و عوامل مؤثر آن بر محیط کاری وارد می شود و... . این گرفتاریها وقتی دست بدست هم می دهند موجب فشار روانی زیادی می گردد که بر فرد وارد می شود و دریای وجود آن را به طلاطم در می آورد که کشتی وجودش وساکنان آن را یعنی روح و روان فرد را از این قله به آن قله موج های تنیدگی به راه می اندازد. در این دریای خروشان تنیدگی بشر به فکر مهار این طوفان بر آمده است . یکی از راههای آرام سازی تنیدگی روحی بشر قرص آرام بخش دعا است . دعا می تواند وجود انسان پر تنش را آرام کند و کشتی سرگردان روح او را به ساحل نجات برساند. نقش دعا در هنگام تنیدگی روحی فرد این است که با خود کشودگی و ... از تنش روحی فرد بکاهد و انسان مضطرب را آرام نماید.

با توجه آن چه بیان گردید لازم بود که هرچه بیشتر نقش دعا در کاهش فشار روانی بشر مشخص تر گردد و این که چگونه دعا می تواند انسان را راحت و آرام سازد هویدا گردد.

تا جای که نویسنده تفحص نمودن است در این موضوع چند مقاله تقریبا با همین عنوان یافت شده است که از قرار زیر است :

  1. صهبا قدس ، دعا ونقش آن در بهبود فعالیتهای روانی ، مجله پیوند .
  2.  مردانی ، مهدی ، نقش دعا در کاهش فشار روانی ، مجله مبلغان ، ش86.
  3.  ابراهمی ، امر الله و ... رابطه بین ذکر و دعا و میزان اضطراب دانشجویان ، مجله دوفصل نامه ، تحقیقات علوم رفتاری ، دوره 3 ش2.

اولی اولا به بهبود فعالیت های روانی پرداخته است ثانیا به نقش های تربیتی،

حکمت آموزی ، تلطیف روح ، تصویر سازی ذهنی با دعا پرداخته است نه به این که چطور موجب کاهش فشار روانی می شود یعنی فن کاهش فشار روانی را بیان نمی دارد.

در مقاله دومی درست است که عنوان این را دارد که دعا چه نقشی در کاهش فشار روانی دارد اما نحوه پرداختن به مسأله به این صورت است که بیشتر بر اهمیت دعا در قرآن ، روایات و سیره ائمه (ع) تأکید شده است تا به این که چگونه دعا موجب کاهش فشار روانی می شود که در مقاله حاضر بحث شده است.

در مقاله سوم اولا با عنوان مقاله حاضر فرق دارد ثانیا تأکید بر رابطه دارد تا به این که دعا چطور موجب کاهش فشار روانی می شود چنانچه در مقاله حاضر بررسی شده است .پس می شود گفت که موضوع بدیع است .

نویسنده بعد از گردآوری منابع و طبقه بندی داده ها با توجه به روش کتابخانه به تجزیه و تحلیل اطلاعات پرداخته است و به نتایجی رسیده است که بیان گردیده است.

در این مقاله ابتدا  مفهوم دعا و فشار روانی تعریف شده است ، آنگاه آرام بخشی دعا در قرآن بررسی شده است سپس به فنونی پرداخته شده است که دعا آنها را برای کاهش فشار روانی داراست.

تعریف فشار روانی

  1. فشار روانی وضعیت پویایی است که در آن انسان با یک فرصت ، محدودیت یا تقاضای رو به رو است که با آنچه بدان اشتیاق دارد و نتیجه آن برایش مهم و در عین حال نا مطمئن است مرتبط می باشد .[i]
  2. به آمادگی ناخود آگاه برای نزاع یا گریختن هنگام رویارویی با هرگونه تقاضا فشار روانی گویند.[ii]
  3. الگوی پیچیده حالتهای احساسی ، واکنشهای جسمانی و افکار مرتبط با آن را

که در پاسخ به تقاضاهای خارجی ( عوامل فشارروانی ) رخ می دهد فشار روانی گویند .[iii]

دعا در لغت

دعا به معنی استغاثه [iv]؛ میل و رغبت به رسول خداوند[v] ؛ طلب و سوال[vi] ؛ درخواست حاجت از خدا، برای خود یا دیگری[vii]؛ نیایش می باشد.[viii] این معانی با تعاریف اصطلاحی ارتباط تنگاتنگ دارد.[ix]

تعاریف اصطلاحی دعا

  1. دعا هر نوع ارتباط یا گفتگوی درونی با قدرتی است که آن را خدا می نامیم این ارتباط به صورت کلامی است و یا غیر کلامی .[x]
  2. دعا واکنشی بنیادین در برابر خداست . هرگونه اذعان به حضور و جود خدا نوعی دعا است .[xi]
  3. دعا این است که یک فرد نیازمند و فرودست از فرد برتر با خضوع و خشوع چیزی را بخواهد.[xii]
  4. دعا ، طلب حاجت است از حضرت باری تعالی به تضرع و اخلاص.[xiii]
  5. دعا خواندن جمله‏های مأثور از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و ائمه اطهار علیهم‏السلام در اوقات معین برای طلب آمرزش و برآورده شدن حاجات است.[xiv]

اهمیت دعا در دنیای کنونی

اهمیت آن به اختصار چنین است :

  1. دعا برای درمان بیماران کاربرد فراوان دارد هم معالج و معالجه شونده برای درمان مریض جلسه دعا می گذارند.  ارتباط مراجع با خدا می‏تواند یک منبع اصلی

تقویت و آرام کردن آن باشد.[xv]

  1. دعا می تواند برای فردی که دعا می کند، امید, امنیّت ، آرامش ، معناداری، تخفیف افسردگی،کاهش تنش و بهزیستی ذهنی بیشتر، فراهم کند.[xvi]

هم چنین دعا سلامت و تن درستی آور است . [xvii]

  1. برخی تحقیقات نشان می دهد که افرادی که به میزان بیشتری از دعا استفاده می کردند،اضطراب کمتری را گزارش دادند.[xviii]
  2. دعا قوی‏ترین و مؤثرترین وسیلهء تولید انرژی است. با دعا نقص عالم انسانی ما کم یا برطرف می شود خرابی‏های جسمی و روحی‏ ما اصلاح و مرتب می گردد .[xix]
  3. دعا می‏تواند بیانگر عشق حق‏شناسی و لذت روحی سیراب شده باشد.[xx]
  4. دعا، محکم‏ترین و بالاترین حلّال مشکلات است.[xxi]
  5. نیایش به‏طور کامل و صحیح، در فعالیت‏های مغزی انسان یک نوع شکفتگی و انبساط باطنی و گاه قهرمانی و دلاوری را تحریک می‏کند.[xxii]

اهمیت دعا از نظر دینی

باتوجه به این نکته که در اغلب موارد دعا برای رفع گرفتاری و حوائج است باید گفت‏ دعا متضمن تمام این نتائج روانی بلکه این مراحل را بنحو کاملتری اجرا می کند زیرا علاوه‏ بر آنچه گذشت که بیان غم و اندوه کمک بزرگی بوضع روحی شخص گرفتار میکند؛از آنجا که بعقیده دعاکننده مخاطب کسی است که قادر است شخص مغموم را از این گرفتاری نجات‏ دهد و هیچ کاری از محیط قدرتش بیرون نیست و زمانی برای فوت شدن کار از دست قدرتش‏ تصور نداشته و اغراض شخصی در منویاتش راه ندارد؛ تأثیر چنین دعایی در تسکین روح و تجدید قوای روحی بسیار مفید و پرارزش است،حالت تسکین و آرامشی که بعد از دعاهای توأم‏ با گریه و تضرع برای شخص پیدا می شود برای همگان واضح و آشکار است،خلاصه دعا برای شخص گرفتار یک امر فطری است زیرا در آنموقع است که او بیش از همه‏چیز به یک‏ اطمینان خاطر و تجدید قدرت روحی از دست رفته محتاج و حتی گاهی تا سرحد حفظ جان و نجات‏ شخص مغموم از مرگ حتمی دعا و تضرع مؤثر است.[xxiii] برخی از بزرگان بر این باورند که دعا علاوه بر اثر استجابتی یک روحانیت بسیار عالی دارد؛ مثل این است که انسان خود را غرق در نور می بیند. شرافت گوهر انسانیت را در آن وقت احساس می­کند. آن وقت خوب درک می­کند که در سایر اوقات که چیزهای کوچک او را به خود مشغول داشته بود و او را آزار می­داد، چقدر پست و ساقط و اسفل بوده اند.[xxiv]

شروط آر ام بخشی دعا

  1. اخلاص در دعا کردن

در دین مقدس اسلام بویژه مذهب شیعه دعا هنگامی در انسان به بیان و سخن می‌نشیند وموجب آرامش می شود که داعی فقط خداوند را بخواند و به هیچ رو نظر به اسباب و وسایلی که به وهم و پندار علیت، سببیت یا مؤثریت برای آنها ثابت کرده‌ایم نداشته باشد.. در واقع اگر اخلاص نباشد فرد درد خودش را با منشأ هستی در میان نمی گذارد وقتی دعا بدون اخلاص شد فرد در واقع به اثر بخشی دعا عقیده ندارد و با چنین ایده ای دعا موجب آرامش فرد نمی گردد.[xxv] سید الساجدین(ع) از این حقیقت چنین سخن می‌گوید: اللهم إنی أخلصت بانقطاعی الیک و اقبلت بکلی علیک و صرفت وجهی عمن یحتاج الی رفدک ... [xxvi] و در قرآن آمده است «بل ایاه تدعون فیکشف ما تدعون إلیه إن شاء»[xxvii]

  1. شناخت خدا

کسی که دعا می کند اگر بداند که باچه کسی طرف است فردی که توانای مطلق است بیشتر در می یابد که او  می تواند مشکلات او را بر طرف کند و موجب آرامش روان او گردد بدین جهت در روایات چنین آمده است : قالَ رَسول اللّه‏ِ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله : «لَوْ عَرَفْتُمُ اللّه‏َ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ لَزالَتْ لِدُعائکُمُ الْجِبالُ[xxviii]به امام صادق علیه‏السلام گفته شد: «فَما بالُنا نَدْعُوا فَلا یُسْتَجابُ لَنا؟؛ قال لانکُمْ تَدْعُونَ مَنْ لاتَعْرِفُونَهُ». [xxix]

 

  1. انقطاع از ماسوی اللّه‏

علامه طباطبایی رحمه‏الله در ذیل آیه « أمّن یجیب المضطر إذا دعاه و یکشف السوء .» به چند نکته اشاره می‏کند:

نکته اول: قید اضطرار برای بیان این مطلب است که تا آدمی چشم از عالم اسباب به کلی برنگیرد و تمام قلب و روحش را متوجه خدا نکند، دعای او مستجاب نمی‏شود و چنین حالتی فقط در حال اضطرار و انقطاع از ماسوی اللّه‏ به انسان دست می‏دهد..

نکته دوم: لام در «المضطر»، لامِ استغراق است؛ نه لامِ جنس مراد از آیه این است که اجابت دعای مضطر، هر جا که اجابت شود از خداوند است. نه اینکه هر دعایی که بشود او اجابت می‏کند و در دعاهای غیرمستجاب، چه‏بسا داعی به صدقِ دل، خداوند را نخوانده باشد.[xxx]

موانع آرام بخشی دعا از نظر قرآن

موانع زیاد است به طور کلی گناهان زیاد ، عدم توجه به کسی که با او دارد حرف می زند و... موانع آرام بخشی دعا به حساب می آید که به طورکلی به سه مورد اشاره می شود:

  1. تنافی باسنتهای آفرینش ؛ مثلا قرآن می گوید « و انفقوا من ما رزقناکم من قبل

 أن یأتی احدکم الموت فیقول رب لولا اخرتنی الی اجل قریب فاصدق و اکن من الصالحین و لن یؤخر الله نفسا اذا جاء اجلها والله خبیر بماتعملون».[xxxi] 

  1. تزاحم دعا که دو فرد ظالم هر دو علیه هم دعا می کند و مستجاب نمی شود.
  2. نبود قابلیت چنانچه در داستان فرزند حضرت نوح (ع) و دعای پیامبر(ص) در مورد منافقان آمده است .

علل آرام بخشی دعا

  1. اتصال به خدا

هدف دعا وصل و انضمام فقیر محض به غنی مطلق برای معنی یافتن فقیر بودن

 است.[xxxii] امام سجاد (ع) در این مورد می گوید : و یا من لا تتقطع عنه حوائج المحتاجین»[xxxiii] ... «تمحدت بالغناء عن خلقک و انت اهل الغنی عنهم»[xxxiv] «... و نسبتهم الی الفقر و هم اهل الفقر الیک فمن حاول سدّ خلّته من عندک و رام صرف الفقر عن نفسه بک فقد طلب حاجته فی مظانها و انی طلبته من وجهها...»[xxxv] در واقع دعا وقتی آرام بخش می شود که فرد دعا کننده این را درک کند که به فردی بالا تر و برتر از خود وصل می شود و با این اتصال نگرانی هااز بین می رود در غیر این صورت دعا آرام بخش نخواهد بود .

  1. اشتیاق اتصال به خدا

دعا وقتی آرام بخش می شود که فرد به خدا متصل شود و علاوه بر آن شوقی چنین اتصالی هم در فرد موج زند . بدین وسیله سید الساجدین(ع) در مناجاتی چنین اظهار می‌نماید: ... الهی فاجعلنا من الذین ترسخت اشجار الشوق الیک فی حدائق صدورهم و اخذت لوعة محبتک بمجامع قلوبهم فهم الی اوکار الأفکار یأوون و فی ریاض القرب و المکاشفة یرتعون و من حیاض المحبة بکأس الملاطفه یکرعون و شرایع ... . [xxxvi]

  1. یقین به رفع شدن مشکل

دعا زمانی می تواند به عنوان داروی شفا بخش ،آرامش را در فرد حاکم کند که فرد دعا کننده به چنین اعتقادی رسیده باشد که دعا می تواند درمان گر درد او و شفادهنده مرض او باشد و اگر در فرد چنین باوری نباشد دعا نمی تواند مؤثر باشد لذا در حدیث‌ است‌ که‌ «اذا دعوت‌ فظن‌ حاجتک‌ بالباب‌»[xxxvii] در دعای‌ معروف‌ ابوحمزه‌ ثمالی‌آمده‌ است‌ : « بار الها... به‌ یقین‌ می‌دانم‌ که‌ تو آماده‌ اجابت‌ دعای‌ دعاکنندگان‌ و در کمین‌ پناه‌ دادن‌ به‌ پناه‌خواهندگان‌ هستی‌.». [xxxviii] در واقع می توان گفت که دعا حقیقی وقتی صورت می گیرد که منشأ آن علم حضوری باشد نه علم حصولی در این نوع علم فرد دعا کننده یقین به گفته ها و خواسته هایش دارد و آن را از ته دل و وجود به زبان می آورد و صرف لقلقه زبان نیست این است که مایه آرامش وجود او می شود. این ویژگی در سراسر ادعیه قرآن و ائمه اطهار(ع) و صحیفه سجادیه مشهود و جاری است و گاهی با صراحت این ویژگی بیان شده است. با توجه عمیق در ادعیه صحیفه سجادیه می‌یابیم که امام(ع) در هیچ کدام از فرازهای دعا شک و تردید ندارد و اساساً بوی ظن و گمان به مطالب و حوایجی که ابراز شده به مشام نمی‌رسد تا چه رسد به شک یا تردید. .در قرآن کریم نیز وقتی سخن از دعا به میان می آید استجابت در کنار آن هست که دال بر قطعی بودن آن است .[xxxix] سید ساجدین(ع) می‌فرماید: اللهم فها انا ذا قد جئتک مطیعا لامرک فیما امرت به من الدعا متنجزا و عدک فیما و عدت به من الإجابة ...[xl]  ...« و یحدونی علی مسألتک تفضلک علی من اقبل بوجهه الیک و وفد بحسن ظنه الیک ... .[xli] امام سجاد علیه‏السلام در دعای ابوحمزه می‏گوید: «اَللّهُمَّ ... وَاَعْلَمُ اَنَّکَ لِلّراجینَ بِمَوْضِعِ اِجابَةٍ».[xlii] پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله هم تصریح می کند: «اُدْعُوا اللّه‏َ وَاَنْتُمْ مُوقِنُونَ بِالاجابَةِ.». [xliii]

نقش دعا در کاهش فشار روانی

  1. دعا و آرام بخشی در قرآن

یکی از نامهای قرآن مجید، ذکر است و به عبارتی تمام قرآن نیایش است اما از آن

 میان متجاوز از صد آیه به شیوه دعا نازل شده و بندگان را به نیایش و اخلاص دعوت می‏کند از جمله :

وَاِذَا سَئَلَکَ عِبَادِی عَنّی فَانِّی قَریبٌ اُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ اذا دَعَانِ فَلْیَسْتَجیبُوا لی وَلْیُوءمِنُوا بی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» [xliv]؛ و هنگامی که بندگان من از تو درباره من سؤال کنند، بگو من نزدیکم دعای دعاکننده را به هنگامی که مرا می‏خواند پاسخ می‏گویم سپس آنها دعوت مرا بپذیرند و سپس ایمان بیاورند باشد که راه راست را بیابند و به مقصد رسند.. در این آیه کوتاه خداوند هفت مرتبه به ذات پاک خود و هفت مرتبه به بندگان اشاره فرموده است، و به این وسیله نهایت پیوستگی و قرب و ارتباط و محبّت خود را نسبت به انسان مجسم ساخته است.[xlv]در روایتی نیز در ذیل این آیه شریفه آمده است « ان الله تبارک و تعالی ... کان اذا بعث نبیا قال له اذا احزنک امر تکرهه فادعنی استجب لک و ان الله تعالی اعطی امتی ذلک حیث یقول ادعونی استجب لکم .[xlvi] طبق این روایت آیه وقتی معنا می یابد که فرد دعا کننده دارای روح تنیده و پر فشار باشد و خدایش را با همین حال بخواند وچون فرد خدا را با چنین حالی فرا خواند چنین فرا خوانی موجب آرامش روح او می گردد چون می داند که در چنین حالی خدا دعای او را اجابت می کند و آب سردی بر پیکر آتش گرفته او می ریزد .

دعا در قرآن کریم به صورتهای گوناگون در معناهای متعدد به کار رفته است و شاید بیشترین و مهمترین آنها به معنای تشویق و ترغیب کردن باشد. مثل « والله یدعوا إلی دار السلام ».[xlvii] ویا « یا قوم مالی أدعوکم إلی النجاة و تدعوننی إلی النار تدعوننی لأکفر بالله و اشرک به».[xlviii]و موارد دیگری که دال برهمین مطلب است .

ما برای ایجاد آرامش در زندگی باید دعا کنیم و به خداوند متعال پناه ببریم؛ چه این‏که دعا اگر مستجاب شود یا مستجاب نشود، در روح انسان ایجاد آرامش می‏کند؛ زیرا دعا و خواندن خدا دو اثر در آرامش روح و روان انسان دارد: یکی اینکه خود دعا ذاتا موجب آرامش است و کوه‏های غم و نگرانی را ذوب می‏کند؛ چرا که دعا یکی از مصادیق یاد خداست و یاد خدا قطعا موجب آرامش است. دیگر اینکه انسان اگر با تمام شرایط دعا کند و در نهایت، خداوند کریم هم مصلحت بداند، دعای او در رفع غم و اندوه مستجاب خواهد شد ؛ چنان‏که خداوند متعال درباره داستان حضرت ایّوب علیه‏السلام می‏فرماید: «و اَیّوبَ اِذ نادی ربَّهُ اَنّی مَسّنَی الضُرُّ و اَنتَ ارحَمُ الراحمینَ فَاستجبنا لَهُ فکَشفنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ و آتیناه اَهلَهُ و مِثلَهم معهم».[xlix] ؛ و ایّوب وقتی که پروردگار خود را خواند که مرا رنجی سخت رسیده است و تو بخشنده‏ترین بخشندگانی، او را اجابت کردیم و آنچه را به او رسیده بود از رنج واندوه زایل ساختیم.. در آیات : قصص :24 ، اعراف : 23 ، انبیاء :87 ، وانبیاء : 76 غم و اندوه پیامبران مطرح شده است و همگی حاکی از این هستند که پیامبران با روح غمناک و حزن آلود رو به خدا نموده اند و خدای بزرگ را فرا خوانده اند و چنین حالتی که به خدای بزرگ تضرع داشتند موجب آرام روح و روان آنها و قبولی دعای شان شده است.

گستره دعا از نظر قرآن

دعا از نظر قرآن حیطه وسیعی را در بر می گیرد یعنی همه موجودات دارای خصیصه دعا کردن هستند. مثل«یسئله من فی السموات و الأرض کل یوم هوفی شأن».[l]

ارکان دعا در قرآن

مراد از ارکان دعا عناصری است که حقیقت دعا به آن استوار است.

  1. اعتقاد به ربوبیت خدا

چون داعی بدون اعتقاد به ربوبیت دست به سوی خداوند دراز نمی کند و اگر دراز هم بکند لقلقه زبان خواهد بود. در قرآن آمده است که « وقال ربکم ادعونی استجب لکم ».[li] این آیه کریمه به ما یاد می دهد که ابتدا باید خدا به ربوبیت شناخت و بدان باور قلبی یافت و آنگاه دعا کرد. در سوره فرقان آیه 77 می فرماید بگو اگر دعای شما نباشد پروردگار من توجه و عنایتی به شما نخواهد داشت. در آغاز اکثریت قریب به اتفاق دعاهای قرآنی ، خدای بزرگ با عنوان «ربنا » و مانند آن مخاطب قرار گرفته است و محل سؤال واقع شده است مثلا  در آیات زیر : بقره / 250 ، آل عمران 147 و 53 و16 و... کلمه ربنا به کار رفته است .

  1. احساس نیاز

انسان علاوه برفقیر بودن باید احساس فقر و نیاز هم داشته باشد تا دست بسوی خدا دراز کند. در قرآن از این واژه تعبیر به «مضطر» شده است مثل « امن یجیب المضطر إذا دعاه و یکشف السوء».[lii]فرد مضطر در حال اضطرار جز خدا کسی را نمی بیند و جز به مدعو امیدی ندارد و این نشان دهنده که به اصل وجود سراسر نیاز خود نیز پی می برد و کمال انقطاع به سوی خدا پیدا می کند و همین موجب آرامش او می گردد.

  1. اعتقاد به اجابت

بدون اعتقاد به اجابت در فرد انگیزه ای نمی ماند که به دعا مبادرت ورزد و دعا نماید.

قرآن در این مورد می گوید «ان تدعوهم لایسمعوا دعائکم و لو سمعوا مااستجابوا لکم».[liii] در آیات متعدد دیگر هم این رکن بیان شده است که استجابت را اساس قرار داده است و در هرجا که دعا از روی ناچاری و باور عمیق صورت گرفته باشد در کنارش استجابت هم مطرح شده است چون خداوند به انسان از خودش نزدیک تر است . شنوا و بصیر به نیازهای و گرفتاریهای بندگان است و قادر است که نیازها و حوایج او را بر آورده کند و با بر آورده کردن حاجات او چیزی از وجود او کاسته نمی شود.این امور ، عواملی هستند که توجه و عنایت بدانها در وقت دعا و بخصوص بازگو کردن آنها و القا و تحکیم آنها در زوایای قلب و درجان دعا کننده ، این اطمینان را به وجود می آورد که خدایی که حوایجش را از او می طلبد فقط پروردگار است و زمام هر امری به دست اوست و از او دور نیست و حتی او کم نمی کند و بدو از هرکس مهربانتر و رؤف تر بوده و بخلی هم در ساحت قربش نیست . چنین اعتقادی آرامش بخش است.[liv]

ویژگیهای دعایی قرآن کریم

واژه‏ها و سخن در دعاهای مستجاب شده ساده، محسوس، کوتاه، بدون ابهام است . ( اهدنا الصراط المستقیم) ، واژه‏ها مبین خواست‏ها و نیازهای شخصی دعاگو و سخن ساخته و پرداخته خود اوست ، با تکرار واژه‏هایی، مناسب با واژه‏های درخواست، پروردگار را می‏ستایند و او را توانا برای برآوردن نیاز خود می‏دانند:زکریا می‏گوید:« انک سمیع الدعا» ، سلیمان تاکید می‏کند: «انک انت الوهاب» ، سخن‏های دعا، درخواستی محرمانه است:« ادعو ربکم تضرعا و خفیة » ؛ واژه مستقیم با مخاطب حاضر، آماده، نزدیک و در حالت رویارویی گفته می‏شود:«انی قریب اجیب دعوه الداع؛ واژه‏های‏(انک، انت)ضمیر مخاطب مفرد که نشان و نزدیکی زیاد و بی‏پرده و راحت بودن ارتباط خداوند با دعا کننده است ، استجاب کننده دعا خود را نزدیک و آماده برای پاسخ دادن بداند و دعا کننده را از خود بداند و اطمینان دهد که درخواست برآورده می‏سازد : « و اذا سئلک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوه الداع اذا دعان فلیستجیبولی.».[lv]

  1. دعا وجهت دهی مجدد افکار به خارج از فرد

راز خلوت گزینی و گوشه نشینی های شخصی،خلوت نشینی در دنیای ارتباطات چیز بی ارزش و بلااستفاده ای شده است.. دوره های خلوت نشینی در تنهایی با خدا یا در عزلتگاه های شخصی می تواند برای شخص مذهبی یا معنوی که از درد مزمن یا مرض دیگر رنج می برد، مفید باشد . یافتن زمانی برای سکوت و یک (مکان بی سروصدا) برای خلوت گزینی ضروری است. نکته مهم ، یافتن یا ایجاد مکانی است که بیمار در آن از حواس پرتی بدور بوده و سکوت او محترم شمرده شود.اجتناب از بسیار طولانی کردن زمان خلوت نشینی هم ، مهم است .

 خلوت گزینی و گوشه نشینی های خصوصی ، می تواند رابطه بیمار با خداوند را قوی تر کرده و ایمان و امید او را افزایش دهد. دوره های متناوب خلوت گزینی ، فضایی را ایجاد می کند که بیمار می تواند در آن محبّت و قدرت خداوند را تجربه کند ، با دید خداوند بنگرد و با اطمینان بیشتر بفهمد که خداوند می خواهد همه چیز را به سوی خیر سوق دهد و این گونه هم خواهد کرد.

بعضی از بیماران شاید متوجه شوند که دوره های متناوب گوشه نشینی علی رغم درد یا دیگر مشکلاتی که دارند کیفیت کلی زندگی و احساس بهزیستی آن ها را افزایش می دهد..[lvi]

دعای پنهانی

خلوت گزینی در دعا از نظر دینی هم مهم است چنانکه خداوند متعال می‏فرماید:

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعا وَخُفْیَةً».[lvii] در واقع خلوت کردن فرد در دعا این فرصت را به او می دهد که بیشتر ناگفته هایش را با خدا در میان بگذارد و بار دل خودش را سبک کند ، بیشتر داد و ناله سر دهد در واقع فکر و ذهن خود را از دنیای مملو از اضطراب تخلیه کند و چند لحظه ای گرچند کوتاه با خود و خدای خود باشد . چنین است که دعا در خلوت بیشتر موجب آرامش می گردد.

آرام بخشی دعا از طریق رقّت قلب و گریه

رقت قلب و گریه باعث می گردد که لحظه ای روح و روان فرد مضطرب و نگران از خود و گرفتاریهایش به سوی خدای متعال متوجه شود و در واقع ذهن او از گرفتاری کوچک به فرد بزرگ که حل چنین مشکلاتی برای او نیاز به اشارتی بیش نیست ،جهت می دهد. لذا امام صادق(ع)می فرماید :«اِذا رَقَّ اَحَدُکُمْ فَلْیَدَعْ».[lviii] رقت قلب اغلب موجب می‏شود که اولاً غیر خدا از دل محو شود، و ثانیا قلب به کلی متوجه خداوند گردد. تا زمانی که دل نشکند و کاملاً متوجه خدا نشود مانند ظرفی است که پشتش به طرف آسمان است و هر چه باران رحمت الهی ببارد قطره‏ای به داخل این ظرف نفوذ نخواهد کرد. قلب غیر رقیق هیچ بهره‏ای از رحمت دائم الفضل خداوند نخواهد داشت.[lix]

خود گشودگی از راه اظهار عشق و محبت

در حقیقت در دعا عشق و حب نهفته است. اساساً دعا بدون عشق معنا و مفهوم ندارد به این معنا که در دعا شوق و عشق به مدعو نهفته است و داعی با دعا چنین عشقی را بیان می دارد.از همین جهت در نهاد هر فقرة دعاهای حضرت زین العابدین(ع) ندای حب، پیام عشق و بیان شوق آن حضرت(ع) به خدا نهفته و در عین حال بوی عشق خداوند متعال به امام سجاد(ع) نیز از آن فقرات به مشام جان می‌رسد.[lx]

سید الساجدین(ع) در دعای خود می‌فرماید: ... و لیس عذابی مما یزید فی ملکک مثقال ذرة، و لو أن عذابی مما یزید فی ملکک لسألتک الصبر علیه و أحببت أن یکون ذالک لک. [lxi]...اللهم اجعل رغبتی فی مسألتی مثل رغبة اولیائک فی مسائلهم ... اللهم هذه حاجتی فأعظم فیها رغبتی فقصدتک یا الهی بالرغبه ...[lxii] فما أنا بأول راغب رغب الیک فأعطیته ...[lxiii] دعا کننده اگر به عنوان یک عاشق احساسات درونی خود را برای معشوق حقیقی بیان دارد و تمام آنچه در درون دارد برون بریزد این خود گذشته از استجابت دعا و دستگیری معشوق موجب تخلیه درونی فرد می شود و به او آرامش می بخشد و اگر همراه با جواب معشوق و استجابت دعا باشد این آرامش دو چندان می گردد.

خود گشودگی از راه بیان حالات انسانی

دعا در عین حال که زیبا است ، ترجمان حالت زیبای روحی و معنوی انسان است که چشم روشن را از تمام زیبایی‌ها منصرف و به خود مشغول می‌نماید.[lxiv]

سید الساجدین(ع) می‌فرماید: الهی ... و زین لی التفرد بمناجاتک باللیل و النهار... .[lxv] با بیان زیبای حالات روحی و روانی از شدت و تراکم فشارهای روحی وروانی کاسته می شود و این موجب کاهش اضطراب و ناراحتی های روحی و روانی است .

خود گشودگی از راه تضرع و اعتراف

ائمه (ع) به تمام حقیقت داعی بودند و دعای آنان به تمام معنا دعای حقیقی بود، لذا دعای آنان آکنده و محفوف به تضرع، گریه و انابه است. فقیر محض با مشاهده غنی مطلق به وحشت می‌افتد که تبدیل به اشک، تضرع، زاری و انابه می‌شود، وحشت پایان یافته و دامنه تضرع وسعت می‌یابد، نتیجه این می شود که آن‌جا که داعی فاقد حال انابه و تضرع است در واقع دعای حقیقی صورت نگرفته است و دعا چیزی بیش از لقلقه زبان نیست چنین دعایی موجب کاهش فشارهای روحی و روانی نمی گردد دعا وقتی اکسیر درمانگری را با خود دارد که دعا ، دعای حقیقی باشد نه صرفا چیزی شبیه عادت روزانه و سرسرکی .[lxvi]

ادعیه سید الساجدین(ع) و سایر ائمه(ع) آکنده از استغفار‌های پی درپی، گریه‌های ممتد، اظهار عجزها و قصورهای زیاد، اقرارها و اعتراف‌ها به گناه، جهل، ناتوانی و ابراز نقص‌ها، فقدان‌ها و کوتاهی‌ها... است در حالیکه آنها معصوم بودند بنابراین باید گفت

 این ویژگی در ادعیه ائمه(ع) ناشی از خصیصة ذاتی دعای حقیقی است.

سید الساجدین(ع) در دعای ابوحمزه فرمود: فوعزتک یا سیدی لو انتهرتنی ما برحت من بابک و لا کففت عن تملقک ... سیدی أنا الصغیر الذی ربیته أنا جاهل الذی علمته و الخاطئ الذی أقلته ... فمالی لا أبکی؟ أبکی ... .[lxvii]  اللهم إنی أسالک سؤال من اشدت فاقته و ضعفت قوته و کثرت ذنوبه، سؤال من لایجد لفاقته مغیثاً و لالضعفه مقویا و لالذنبه غافرا غیرک...[lxviii] فمثل بین یدیک متضرعا... و لا ینجینی منک الا التضرع الیک و بین یدیک.[lxix]. قد تری یا الهی فیض دمعی من خیفتک و وجیب قلبی من خشیتک و انتقاض جوارحی من هیبتک... [lxx] یا الهی لو بکیت الیک حتی تسقط اشفار عینی .[lxxi]

وقتی دعا کننده با زبان خودش به جهل خودش در برابر خدا ، ضعف خودش در برابر فرد قدرت مندی چون خدای متعال اقرار می کند و حالت ترس و حزن خود را برای او بیان می دارد این خود برون دادن درد های است که در درون او نهفته است و با این بیان روح او سبک می گردد و آماده پرواز در آسمان شادابی و طراوت است این یعنی آرامش روحی .

خود گشودگی از راه اصرار و الحاح

از ویژگی‌های برجسته  دعا اصرار، الحاح و پافشاری در اعتراف، خواسته و خواستن است. این ویژگی بارز ریشه در حقیقت دعا دارد و در واقع جزء لاینفک دعا است. از همین رو معصومین(ع) در تعالیم خود در باب دعا ما را به الحاح و اصرار در دعا فراخوانده و توصیه نموده‌اند و در سراسر صحیفه سجادیه این ویژگی مشاهده می‌شود. [lxxii] در برخی روایات آمده است که خداوند سائل مصر را دوست دارد و در برخی دیگر نیز آمده است که خداوند اصرار در در خواست را بین بندگان دوست ندارد ولی نسبت به خود دوست دارد.سید الساجدین(ع) در دعایی می‌فرماید: اللهم صل علی محمد و اله و کن لدعائی مجیبا و من ندائی قریبا و لتضرعی راحما و لصوتی سامعا... .[lxxiii] بل انا یاالهی اکثر ذنوبا... .[lxxiv]اصرار دعا کننده بر عجز و اصرار بر این که او هیچی ندارد غیر از بیان حالات است در واقع وقتی بار اول بیان شد حالت فرد آشکار می گردد اما وقتی چند بار می گوید من چنینم این اثر عمیق تر بر جای می گذارد یعنی تخلیه درونی با اصرار به طور کامل صورت می گیرد . این تخلیه درونی کامل به فرد آرامش روانی می دهد و او را در هاله از آسایش درونی فرو می برد که حزن و اندوه و اضطراب و تنیدگی روانی خودش را فراموش می کند و موجب شادابی او می گردد.

خود گشودگی از راه اظهار عجز

دعاها یک نوع خودشکنی و استکبار زدایی فردی را که توأم با نوعی تخلیه روانی برای فرار از احساس پوچی و بی هویتی است به ما تعلیم می‌دهد. این نوع اقرار در نزد خداوند متعال نوعی معنایابی زندگی است. دعایی که خالی از روح خود شکنی داعی و استکبار زدایی درونی باشد در حقیقت دعا نیست و این اساس دعای حقیقی است که امام سجاد(ع) به صورت مستقیم و غیر مستقیم به ما تعلیم می‌دهد.

 بسیاری از فقرات ادعیه با « اناالذی ...» شروع می‌شود که حضرت(ع) در پی معرفی خود است.[lxxv] اظهار عجز در برابر خدای متعال خود نوعی خودگشودگی است که به ناتوانی خود در برابر توانایی مطلق اقرار می کند و این موجب می گردد تا فرد از یأس و نا امیدی که مایه خیلی از فشارهای روانی است رهایی یابد و به آرامش برسد چون در می یابد که تنها کامل خداست و دیگر مکانی برای چنین نگرانیی نمی باشد.

خود گشودگی از راه در خواست اکمال نواقص

ائمه (ع) به ما تعلیم می‌دهند که همه چیز را از خداوند طلب کنیم. البته در خواسته‌ها اولویت‌های اساسی مشاهده می‌شود: امور مربوط به آخرت و دین بر آن‌چه مربوط به دنیا است مقدم است. خواسته‌ها مادی و معنوی؛ فردی و اجتماعی؛ سیاسی، نظامی، اقتصادی و خانوادگی ..در مرتبه بعد هستند.[lxxvi] در واقع هر چه فرد در دعا بیشتر خواسته ها ، دردها و عوامل تندگی را بیان دارد بیشتر درون فرد خالی می شود و ازین جهت فرد به آرامشی می رسد که قبلا چنین آرامشی را نداشت.

  1. لذت دعا و آرام بخشی

لذت از زیبایی دعا و آرامش بخشی

زیبایی برای انسان، لذت آفرین و لذت بخش است. لذت دعاهای نتیجه محور، تابع زیبایی نتیجه ‌است. اما دعای عارفانه فی نفسه زیباست چون نفس گفتگو موضوعیت دارد و انسان احساس می‌کند خداوند به او اذن داده است تا گفتگو کند و چنین اذنی لذت بخش خواهد بود. [lxxvii]امام سجاد(ع) در این زمینه چنین مناجات می‌کنند که : فرغ قلبی لمحبتک ... و هب لی الانس بک و باولیائک .[lxxviii] می گویند در محیط کار و غیره اگر فرد از کارش لذت ببرد این لذت بردن موجب کاهش فشارها و تنش های روحی می گردد وقتی فرد با جملات زیبا با فرد محبوب و مورد علاقه اش صحبت کند بدون تردید او را از گرفتاریهای دیگر دور می دارد و زمان برای او به سرعت در حال گذر خواهد بود که این خود موجب آرامش فرد داعی می گردد.

آرام بخشی از راه لذت از بهجت درونی

یکی از دلپذیرترین ویژگی دعا لذت آفرینی و بهجت زایی آن در نهاد داعی است. این ویژگی نیز از خصیصة ذاتی دعاست، لذا اگر داعی این لذت و بهجت در حین دعا را احساس و شهود نکند، دلیل بر عدم دعای حقیقی است..[lxxix]دعا همراه با لذت مایه آرام بخشی روان درهم تنیده داعی است.

سید الساجدین(ع) در مناجات خود می‌فرماید: الهی من ذا الذی ذاق حلاوة محبتک فرام منک بدلا؟ و من ذا الذی أنس بقربک فابتغی عنک حولا ... ؟ .[lxxx] در مدیریت فشار روانی این مهم نیست که فرد در وقت فراغت یا غیر فراغت مشغول چه کاری باشد ولی بسیار مهم است که مشغول کاری باشد که از آن لذت می برد . لذت بردن از دعا از دو راه ممکن است یکی این که فرد بداند با چه کسی سخن می گوید چنانچه فردی کارمندی با مدیر عالی که هر کسی به او دسترسی ندارد صحبت کند احساس بهجت و سرور می کند که با مدیر سخن گفته است این بافرد مدعو در دعا قابل مقایسه نیست ولی از باب تشبیه معقول به محسوس اگر کسی بداند که با خدای توانایی ، غنی و ... سخن می گوید و او کاملا به حرف داعی گوش می دهد داعی احساس لذت می کند و آرامش خاصی بر او حاکم می شود. راه دیگر لذت بردن از نفس جملاتی است که دارای تصویر خاصی از خیال است ، آهنگ دل نواز دارد ، معانی بلند و عالی را افاده می کند.

  1.  دعا ، خوش بین بودن به رفع مشکل و کاهش اضطراب

سوء ظن نداشتن به خدا در دعا

فرد خوش بین دوران سخت و مصیبت بر زندگی را با امید سپری می کند و برای شادیهای زندگی اعتبار بیشتری قائل است و کامیابیهای زندگی را نافذ تر و عام تر و رخدادهای ناگوار را موقتی می داند .[lxxxi]در مورد دعا هم این مطلب صادق است که اگر به خدای خود باور داشته باشد که می تواند تنیدگی های روحی او را کاهش دهد و التیام بخشد بیشتر دعا اثر دارد و زود تر اجابت می شود و مؤثر تر تلاطم های روحی و روانی او را آرام خواهد کرد . در غیر این صورت دعا کارگر نخواهد افتاد یعنی نه مقبول می افتد و نه آرام بخش است . خداوند متعال در حدیث قدسی می‏فرماید: «اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدی بی فَلا یَظُنُّ بی اِلاّ خَیْرا».[lxxxii]

  1. دعا و کاهش فشارروانی از طریق مدیریت زمان و مکان

مدیریت زمان شخص را قادر می سازد فعالیتهای کاری و اوقات فراغت خود را

اولویت بندی نماید و فشار روانی ناشی از حجم کاری زیاد را به حد اقل رساند .[lxxxiii]طبق روایات اسلامی هر فردی باید ساعات شبانه روز خودش را به سه یا چهار بخش تقسیم نماید . بخشی را برای معاش زندگی و کار اختصاص دهد و بخشی را برای رسیدن به امور زندگی شخصی ، خانوادگی و دعا اختصاص دهد و بخش سوم را هم برای خواب و استراحت قرار دهد .

متأسفانه امروزه دو بخش اخیر کاملا فراموش شده است که همین نادیده گرفتن دو بخش دیگر باعث تنیدگی روحی فرد گردیده و او را متلاطم می کند. در دستورات اسلامی برای هر سال ، ماه ، هفته ، روز و ساعات خاص با اولویت بندی دعاهایی را قرار داده است که فرد آنها را انجام دهد و همیشه در معرض نوشیدن از این دریای بی کران آرامش باشد . چنین برنامه زمانی مستدام برای دعا و نیایش باعث می شود هر لحظه از هیجانات روحی فرد کاسته شود و چون مستدام است می شود گفت که به طور دائم فرد را آرامش خواهد داد و مایه آسایش روانی و روحی او خواهد شد.طبق آیه 17 سوره آل عمران‏«و بالاسحار هم یستغفرون» دعا در وقت سحر سفارش شده است. روزهای دیگر مثل عرفه ، روز ها و شب های ماه رمضان ، روزجمعه و ... برای دعا نمودن تأکید شده است.

امام صادق(ع)می فرمایند قال امیر المومنین علیه السلام: اغتنموا الدعا عند اربع، عند قراءة القرآن و عند الاذان وعند نزول الغیث، و عند التقاء الصفین للشهادة. [lxxxiv] امام کاظم علیه السلام زمان افطار را موقعیتی مناسب برای دعا می­داند و می­فرماید: « دَعْوَةُ الصَّائِمِ یسْتَجابُ عِنْدَ إِفْطارِهِ .[lxxxv]هر ماه طبق دستورات اسلامی و شیعی دعاهای خاص خود را دارد و این برنامه های دعایی در ماه رمضان به اوج خود می رسد.

دعای ماهانه یک برنامه زمان بندی شده است که هر ماه انسان را همانند قرص های آرام بخش در زمان معین در طول ماه آرامش می بخشد و او را از غرق شدن در ناملایمات روحی نجات می دهد.در برنامه های دعا دعاهای وجود دارد که هرهفته تکرار می شود . این نیز همانند دعاهای ماهانه است ولی با موعد نزدیک تر که در زمان کوتاهتری باران رحمت الهی روح ناامید فرد مضطرب را فرا می گیرد و او را از گرداب ناامیدها نجات می دهد.در متون دعایی شیعه دعاهای وجود دارد که در زمانهای خاصی خوانده می شود

دیدگاه

*